(ឌីលី)៖ លោក ស្វារណាណា ហ្គូសម៉ៅ (Xanana Gusmão) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជា «បិតាស្ថាបនិក» ខណៈលោក ចូសេ រ៉ាមូស-ហ័រតា (José Ramos-Horta) មានឈ្មោះជា «ស្ថាបនិក» នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យទីម័រខាងកើត (Democratic Republic of East Timor)។ ថ្នាក់ដឹកនាំទាំងពីររូបនេះ បានលះបង់ពេញមួយជីវិតក្នុងការដឹកនាំចលនាតស៊ូដើម្បីទាមទារឯករាជ្យពីប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី។

លោក ស្វារណាណា ហ្គូសម៉ៅ គឺជាអតីតមេបញ្ជាការកងទ័ពរំដោះ (FALINTIL) និងជាមេដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធដ៏លេចធ្លោបំផុត។ បន្ទាប់ពីប្រទេសទទួលបានឯករាជ្យ លោកបានក្លាយជាប្រធានាធិបតីទី១ នៃប្រទេសទីម័រខាងកើត ហើយក្រោយមកបានបន្តកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ចំណែកឯ លោក ចូសេ រ៉ាមូស-ហ័រតា (José Ramos-Horta) គឺជាស្ថាបនិក និងជាអ្នកនាំពាក្យដ៏សំខាន់នៅលើឆាកអន្តរជាតិសម្រាប់ចលនាតស៊ូទីម័រខាងកើត។ លោកគឺជាជ័យលាភីពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព (ទទួលបាននៅឆ្នាំ១៩៩៦) ហើយបច្ចុប្បន្ន កំពុងបម្រើការជាប្រធានាធិបតីទីម័រខាងកើត។

ប្រវត្តិសង្ខេបពីប្រទេសទីម័រខាងកើតដោយ Fresh AI

រាជធានី៖ ទីលី (Dili)
ផ្ទៃដី៖ ប្រហែល ១៤,៩៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ
ប្រជាជន៖ ប្រហែល ១,៤១៨,៥១៧ នាក់ (ឆ្នាំ ២០២៥)
ភាសាផ្លូវការ៖ ព័រទុយហ្គាល់ និង តេតុង (Tetum)
សាសនា៖ ប្រជាជនប្រហែល ៩៧.៦% ជាសាសនាចក្រកាតូលិក
ប្រធានាធិបតី៖ លោក José Ramos-Horta
នាយករដ្ឋមន្ត្រី៖ លោក Xanana Gusmão។

ប្រវត្តិសាស្ត្រទីម័រខាងកើត ធ្លាប់ជាអាណានិគមរបស់ព័រទុយហ្គាល់ ចាប់ពីសតវត្សទី១៦ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ បន្ទាប់ពីការប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ប្រទេសនេះត្រូវបានឥណ្ឌូណេស៊ីចូលលុកលុយ និងបញ្ចូលជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួន។ ការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យ បន្តរយៈពេលជាង ២៤ឆ្នាំ ដោយមានការគាំទ្រពីសហប្រជាជាតិ។ នៅឆ្នាំ១៩៩៩ ប្រជាជនបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសឯករាជ្យ ហើយនៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ ទីម័រខាងកើត បានក្លាយជាប្រទេសឯករាជ្យជាផ្លូវការ។ សេដ្ឋកិច្ចទីម័រ ពឹងអាស្រ័យខ្លាំងលើប្រេងនិងឧស្ម័ន។ ដែនដីដែលស្ថិតនៅក្នុងចំណោមបណ្តាកោះទាំងជាង ១៧ ០០០ របស់ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីនេះ ត្រូវបានមនុស្សដំបូងមកតាំងទីលំនៅកាលពី ៤២ ០០០ឆ្នាំមុនម្ល៉េះ។

វាជាប្រទេសដែលមានវ័យក្មេងបំផុតមួយនៅតំបន់អាស៊ី ដែលបានទទួលឯករាជ្យទាំងស្រុងពី​ប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ី កាលពីថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ ហើយនៅពេលតំណាលគ្នានោះដែរ ប្រទេសនេះបានក្លាយ ជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហគមន៍នៃបណ្តាប្រទេសនិយាយ​ភាសាព័រទុយហ្គាល់ផងដែរ។ ទម្រាំទទួលបានឯករាជ្យ ទីម័រខាងកើត បានទទួលរងនូវទុក្ខវេទនា ជាពិសេសអំពើហិង្សា និងទុរភិក្សកាលពីអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ ដែលបានសម្លាប់មនុស្ស រហូតដល់ ១០២ ៨០០នាក់ឯណោះ។

ដោយសារតែជាប្រទេសថ្មីថ្មោង និងមានប្រជាជនតិចផងនោះ រដ្ឋាភិបាលទីម័រខាងកើត បានដើរតួនាទីយ៉ាងសស្រាក់ សស្រាំបំផុតដើម្បីជម្រុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាតិ ដែលប្រទេសពាក់កណ្តាលដីកោះនេះ បានពឹងតែផ្អែកស្ទើរទាំង ស្រុងទៅលើពាណិជ្ជកម្មប្រេង ហើយប្រាក់ចំណូលបានមកពីការលក់ប្រេង បានកើនឡើងពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំផងដែរ៕

Kay Rala Xanana Gusmão

José Ramos-Horta